Σε διαγώνισμα στο μάθημα της νέας Ελληνικής γλώσσας, ζητήσαν από την κόρη μου να κάνει μια πρόταση με τη λέξη «κυκεώνας». Μη γνωρίζοντας τι σημαίνει, δεν το απάντησε και αργότερα διαφωνούσαμε για την έννοια της λέξης, καθώς ο καθηγητής στην προσπάθεια να βοηθήσει, είπε ότι οι αρχαίοι Έλληνες πίναν κυκεώνα, ενώ εγώ γνωρίζω ότι δηλώνει το ανακάτωμα, το περίπλοκο.
Κατόπιν, σε αναζήτηση για το τι ήταν ο κυκεώνας για τους αρχαίους Έλληνες, μπλέχτηκα σε ένα γαϊτανάκι πληροφοριών που εμπλέκουν πολλούς κλάδους των επιστημών και οδηγούν σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα.
Ο κυκεώνας στην αρχαιότητα ήταν ένα ποτό, που παραγόταν απο νερό, κρασί, κριθάρι, βότανα και τυρί ή γάλα. (Φαίνεται ότι το ανακάτωμα αυτό έδωσε τη σύγχρονη σημασία της λέξης). Τον κυκεώνα τον έπιναν οι χωρικοί και οι μύστες στα ελευσίνια μυστήρια, μετά απο νηστεία, για να υποδεχθούν την Περσεφόνη. Ερευνητές υποθέτουν ότι το ποτό αυτό παραγόταν από δημητριακά που μπορεί να ήταν μολυσμένα απο τον μύκητα ερυσίβη. Τα δημητριακά που φέρουν το μύκητα αυτό, αναφέρονται ως «Ερυσιβώδη όλυρα» (όλυρα είναι το αγριοσίταρο ή ντίνκελ, επιστημονικά Triticum spelta).
Η ερυσίβη (πολλά είδη, με επικρατέστερο το Claviceps purpurea) είναι ένας μύκητας που προσβάλει κυρίως τη σίκαλη και άλλα δημητριακά, όπως την όλυρα το κριθάρι, τα χόρτα. Ο μύκητας αυτός δημιουργεί σκληρώτια (σκληρές καφετιές προεξοχές, όπως φαίνονται εδώ). Τα σκληρώτια περιέχουν μυκοτοξίνες που ονομάζονται εργοτοξίνες. Οι εργοτοξίνες είναι ψυχοδραστικά αλκαλοειδή όπως το λυσεργικό οξύ (που είναι πρόδρομη ουσία του LSD). Αν χρησιμοποιηθεί το μολυσμένο δημητριακό ως τρόφιμο από τους ανθρώπους ή τα ζώα, προκαλείται δηλητηρίαση που ονομάζεται εργοτισμός. Τα συμπτώματα είναι σπασμοί, ψευδαισθήσεις, πόνος και καύσος στα άκρα. Εξαιτίας της περιορισμένης κυκλοφορίας του αίματος, από τη συνεχή κατανάλωση, τα άκρα μαυρίζουν, παθαίνουν γάγγραινα, μουμιοποιούνται, ενώ δεν αποκλείεται και ο θάνατος. Στους προηγούμενους αιώνες παρατηρούνταν σοβαρές επιδημίες απο μολυσμένα τρόφιμα από ερυσίβη, όπως στο στρατό του Ιούλιου Καίσαρα και σε πολλούς πληθυσμούς της Ευρώπης. Έπληττε κυρίως τις αγροτικές περιοχές και τους φτωχότερους πληθυσμούς, που κατανάλωναν ψωμί απο σίκαλη. Το μεσαίωνα δεκάδες χιλιάδες θάνατοι προκλήθηκαν από εργοτισμό που αλλιώς ονομαζόταν φωτιά του αγίου Αντωνίου. Μάλιστα τα συμπτώματα τα απέδιδαν σε μαύρη μαγεία. Ο εργοτισμός ταλαιπώρησε την ανθρωπότητα μέχρι το 1850 οπότε και έγινε ξεκάθαρο τι τον προκαλεί.
O εργοτισμός πλέον έχει ιστορική σημασία. Αν γνωρίζουμε την ιστορία δεν θα επιστρέψει, γιατί η πολιτεία θα παίρνει μέτρα και οι ενημερωμένοι πολίτες θα συμμορφώνονται οικειοθελώς. Στις ευρωπαϊκές και άλλες χώρες, βάση νομοθεσίας, τα άλευρα ελέγχονται για την περιεκτικότητά τους σε ερυσιβώδη όλυρα. Ο έλεγχος γίνεται με εύρεση του ποσοστού των σκληρώτιων του μύκητα στα σιτηρά. Υπάρχει σύσταση από την Ευρωπαϊκή Ένωση να ελέγχονται τα άλευρα με επιπλέον χημικές αναλύσεις για εργοτοξίνες ώστε να εξασφαλίζεται ότι δεν ξεπερνούν κάποιο επιτρεπτό όριο.
Οι εργοτοξίνες αξιοποιήθηκαν ως φαρμακευτικές ουσίες, όπως η εργομετρίνη για πρόκληση συσπάσεων στη μήτρα, και η εργοταμίνη κατά της ημικρανίας.
Το 1938 ο Alfred Hofmann, Ελβετός χημικός που εργαζόταν στη φαρμακευτική εταιρία Sandoz (μετέπειτα Novartis), κατά τη μελέτη του σε ότι αφορά τα παράγωγα των συστατικών της ερυσιβώδους όλυρας για την παραγωγή φαρμάκων κατά της μητρορραγίας (όπως το mathergine που περιέχει την μεθυλεργομητρίνη), παρήγαγε το LSD που είναι παράγωγο του λυσεργικού οξέος το οποίο είναι συστατικό της ερυσιβώδους όλυρας.
Το 1943 o Alfred Hofmann είχε κατά λάθος την πρώτη εμπειρία της ψυχεδελικής και παραισθησιογόνου δράσης του LSD. Μετά από την πρώτη εμπειρία, δοκίμασε ξανά (0,25mg), για να μελετήσει τη δράση του φαρμάκου. Περιέγραψε πως ένιωσε υπερκινητικότητα, ζάλη, που τον έκανε να ξαπλώσει, και οι αισθήσεις του διαφοροποιήθηκαν. Βρέθηκε σε μεθυστική, ονειρική κατάσταση με φανταστικές, μάλλον εφιαλτικές εικόνες, και χρώματα.
Η Sandoz κυκλοφόρησε το παράγωγο του λυσεργικού οξέος (LSD) με το εμπορικό όνομα Delysid για ψυχιατρική χρήση, αλλά η χρήση του στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες, επεκτάθηκε ανεξέλεγκτα σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού, για ψυχαγωγία, βελτίωση της σκέψης, της αντίληψης και της δημιουργικότητας, γεγονός που οδήγησε τελικά σε απαγόρευσης της κυκλοφορία του LSD (Στις ΗΠΑ το 1965).
Ο Alfted Hofmann ένιωθε δυσάρεστα για την τροπή που πήρε η χρήση του LSD, ενώ πίστευε στις θεραπευτικές του δυνατότητες. Ο ίδιος στο βιβλίο του «LSD My Problem Child» συνδέει τον κυκεώνα των αρχαίων Ελλήνων μυστών των ελευσίνιων μυστηρίων με την ψυχεδελική δράση των συστατικών της ερυσιβώδους όλυρας. Υποθέτει ότι οι μύστες των ελευσίνιων μυστηρίων μετά την κατανάλωση του κυκεώνα βιώνανε ιδιαίτερες καταστάσεις. Έλληνες αρχαιολόγοι φαίνεται ότι δεν ασπάζονται αυτή την υπόθεση καθώς δεν υπάρχουν επαρκείς πληροφορίες που να την υποστηρίζουν αφού οι μύστες απειλούνταν με θάνατο αν αποκάλυπταν τα συμβάντα στο τελεστήριο.
Κλείνω αυτό το ταξίδι στη γνώση με μια πρόταση που χρησιμοποιεί τη λέξη «κυκεώνα» και με τις δύο σημασίες, τόσο τη σύγχρονη, όσο και την αρχαία.
Με έναυσμα τον κυκεώνα των αρχαίων Ελλήνων ξετυλίχθηκε μπροστά μου ένας κυκεώνας πληροφοριών που εμπλέκουν, χημεία, βιολογία, φαρμακευτική, γεωργία, θρησκεία, ιστορία, κοινωνιολογία, πολιτική, νομοθεσία, φιλοσοφία και την προσπάθεια του ανθρώπου να ερευνήσει, να κατανοήσει και να εφαρμόσει.
Οργανισμοί Συστατικά & Προϊόντα 