Βενζοϊκό οξύ και Βενζοϊκά άλατα. Η δράση τους ως συντηρητικά.

Το βενζοϊκό οξύ χρησιμοποιείται ως συντηρητικό τροφίμων με τον κωδικό Ε210, φαρμάκων και καλλυντικών. Έχει χημικό τύπο:   

Θεωρείται φυσικό συντηρητικό γιατί το συναντούμε σε φυτά. Το βενζοϊκό οξύ υπάρχει στη φύση στα κράνμπερι και σε καρυκεύματα. Είναι το βασικό συστατικό της βενζοΐνης, ρητίνη που λαμβάνεται από ένα είδος δέντρου (styrax που συναντάται στη Ινδονησία). Το βάμμα ρητίνης χρησιμοποιήθηκε ως τοπικό αντισηπτικό και για τη βελτίωση της αναπνοής με εισπνοές σε κρυολογήματα. Το βενζοϊκό οξύ (μαζί με το σαλικυλικό οξύ) χρησιμοποιείται κατά των δερματομυκητιάσεων. Είναι γνωστή η χρήση του ως συντηρητικό από το 1875. Περισσότερες πληροφορίες εδώ.

Το βενζοϊκό οξύ που χρησιμοποιείται σε παρασκευάσματα παράγεται συνθετικά. Είναι λευκή σκόνη ελαφρώς διαλυτή στο νερό. Η χαμηλή διαλυτότητά του βενζοϊκού οξέος στο νερό οδήγησε στη χρήση των αλάτων του με νάτριο ή κάλιο για τη συντήρηση προϊόντων με βάση το νερό.  (Βενζοϊκό νάτριο E211, Βενζοϊκό κάλιο Ε212).  Χρησιμοποιούνται σε ποτά, μαρμελάδες, οδοντόκρεμές και άλλα προϊόντα αυτού του τύπου. Η δράση του βενζοϊκού νατρίου μειώνεται όταν συνδυάζεται με μη ιονικά επιφανειοδραστικά, ενώ η δράση του ενισχύεται με την προσθήκη άλλων συστατικών.

Τη χαμηλή διαλυτότητα του βενζοϊκού οξέος εκμεταλλευόμαστε στις Χριστουγεννιάτικες μπάλες, με νιφάδες από αδιάλυτο βενζοϊκό οξύ, που στροβιλίζονται μέσα στο νερό που περιέχουν. Πως γίνονται θα δείτε εδώ.

Παρακάτω ακολουθεί η απάντηση σε σχετική ερώτηση πιστοποίησης.

Τεχνικός Φαρμάκων Καλλυντικών και Παρεμφερών Προϊόντων Ερώτηση Πιστοποίησης 62Α. Περιγράψτε τη συντηρητική δράση του βενζοϊκού οξέος και των αλάτων του. Βοηθός Φαρμακείου Ερώτηση Πιστοποίησης 87. Τι είναι τα συντηρητικά; Ποια είναι η συντηρητική δράση του βενζοϊκού οξέος και των αλάτων του;

Συντηρητικά ονομάζονται οι ουσίες που προστίθενται σε μικρές ποσότητες σε παρασκευάσματα για να εμποδίσουν τον πολλαπλασιασμό των μικροβίων στο προϊόν.

Ένα συντηρητικό που χρησιμοποιείται σε φάρμακα και καλλυντικά είναι το βενζοϊκό οξύ.

• Είναι αποτελεσματικό κατά των βακτηρίων και των ζυμών, δεν είναι τόσο αποτελεσματικό κατά της μούχλας.
• Το βενζοϊκό οξύ έχει μικρή διαλυτότητα στο νερό που μειώνεται με τη μείωση της θερμοκρασίας.
• Η συντηρητική του δράση εξαρτάται από το pH του προϊόντος. Η αποτελεσματικότητα ως συντηρητικό αυξάνει με τη μείωση της τιμής του pH. Έχει βέλτιστη δράση σε τιμές pH μικρότερες του 4.5, ενώ σε τιμές pH πάνω του 5, είναι σχεδόν ανενεργό.
• Τη συντηρητική δράση την έχει η αδιάστατη μορφή του.
• Χρησιμοποιείται σε συγκεντρώσεις από 0.1% έως 0.5%.
• Το βενζοϊκό οξύ δεν είναι αποτελεσματικό παρουσία  κάποιων συστατικών καλλυντικών όπως οι μη ιονικές επιφανειοδραστικές ουσίες.

Τα άλατά του βενζοϊκού οξέος με νάτριο και κάλιο έχουν μεγαλύτερη διαλυτότητα (200 φορές μεγαλύτερη) στο νερό, για αυτό προτιμούνται ως πιο αποτελεσματικά συντηρητικά.