Βότανα Γενικά

Τα βότανα είναι φυτά που χρησιμοποιούνται στη μαγειρική και ως ιαματικά. Η χρήση τους καταγράφεται από την αρχαιότητα από τον Θεόφραστο που θεωρείται πατέρας της βοτανικής (Περί φυτών ιστορίας). Στα βότανα αποδίδονται διάφορες βιολογικές δράσεις και ιαματικές ιδιότητες που μπορεί να έχουν κάποια βάση ή να είναι αβάσιμες.

Τα βότανα συνήθως χρησιμοποιούνται με τη μορφή εκχυλισμάτων. Το εκχύλισμα βοτάνου είναι ένα μίγμα από ουσίες που λαμβάνονται μετά από επεξεργασία κάποιου μέρους του φυτού (φύλλα, άνθη ή άλλη δρόγη) με έναν διαλύτη (π.χ. νερό, οινόπνευμα). Οι ουσίες του εκχυλίσματος και οι ποσότητες τους διαφέρουν ανάλογα με το διαλύτη και τη μέθοδο που χρησιμοποιούμε για να τις λάβουμε. Το εκχύλισμα βοτάνου σε νερό είναι γνωστό ως αφέψημα,  που είναι βρασμός μερών των βοτάνου μέσα σε νερό και φιλτράρισμα, και ως έγχυμα, που είναι παραμονή σε ζεστό νερό για κάποιο χρόνο και φιλτράρισμα. Κάποιες φορές ως διαλύτης χρησιμοποιείται κάποια λιπαρή ύλη όπως λάδια. Τα λάδια για την εκχύλιση μπορεί να είναι ελαιόλαδο όπως για την παραγωγή του σπαθόλαδου,  ή ηλιέλαιου όπως για την παραγωγή του λαδιού καλέντουλας και άλλα.

Παλαιότερα χρησιμοποιούνταν διάφορα λίπη ως διαλύτης, που μετά από θέρμανση γίνονται ρευστά και μέσα σε αυτά εμβαπτίζονται μέρη βοτάνων. Αφήνεται για κάποιες μέρες και το ρευστοποιημένο λίπος διαχωρίζεται από τα στερεά φυτικά υλικά. Το λίπος αυτό που έχει εκχυλίσει συστατικά από τα βότανα ονομάζεται πομάδα. Το λίπος αυτό που στην θερμοκρασία περιβάλλοντος είναι σαν αλοιφή χρησιμοποιείται για δερματικά προβλήματα και ως μαλακτική κρέμα για τα μαλλιά.

Σε κάποια βότανα, για να ληφθούν οι δραστικές ουσίες που περιέχονται στα διάφορα μέρη του φυτού, χρησιμοποιείται ως διαλύτης οινόπνευμα με νερό. Αυτά τα εκχυλίσματα ονομάζονται πνεύματα. Στις βιομηχανίες χρησιμοποιούνται διαλύτες όπως το εξάνιο για να ληφθούν οι δραστικές ουσίες που περιέχονται σε ένα μέρος ενός φυτού και μετά, το εξάνιο απομακρύνεται με εξάτμιση οπότε λαμβάνεται καθαρό το μίγμα οργανικών ουσιών που περιέχονται στο φυτό. Αυτό το μίγμα είναι ένα εκχύλισμα που μπορεί να αναφέρεται στο εμπόριο ως αιθέριο έλαιο, στην πραγματικότητα όμως έχει διαφορά ως προς τη σύσταση από το αντίστοιχο αιθέριο έλαιο.

Τα αιθέρια έλαια είναι τα συστατικά των μερών των φυτών που λαμβάνονται με απόσταξη (συνήθως απόσταξη με υδρατμούς). Η απόσταξη γίνεται με μία συσκευή παραπλήσια με αυτή του χρησιμοποιείται για την παραγωγή τσίπουρου. Από την απόσταξη παίρνουμε ως απόσταγμα τα αιθέρια έλαια που είναι ελαιώδους υφής και το νερό που αποστάζει μαζί τους. Αφού γίνει ο διαχωρισμός των αιθερίων ελαίων από το νερό, το νερό αυτό που λαμβάνεται περιέχει διαλυμένες πολύ μικρές ποσότητες αιθέριων ελαίων, που του δίνουν χαρακτηριστικό άρωμα και ονομάζεται αρωματικό νερό, όπως είναι το ανθόνερο, το ροδόνερο κτλ, που διατηρούν κάποιες ιδιότητες των δραστικών συστατικών που περιέχονται στα αιθέρια έλαια.

Τα αιθέρια έλαια είναι μίγματα οργανικών ουσιών που σε γενικές γραμμές δεν αποτελούν κίνδυνο για αυτόν που γνωρίζει να τα χειρίζεται. Είναι όμως εύφλεκτες ουσίες και πρέπει να χρησιμοποιούνται με προσοχή γιατί προκαλούν βλάβες όταν έρθουν σε επαφή με τα μάτια και ανάλογα με την ποσότητα και την προέλευση, προκαλούν βλάβες και στο δέρμα. Δεν πρέπει να καταπίνονται παρά μόνο με συμβουλή ειδικού και σε μεγάλη αραίωση. Συνήθως αραιώνονται με λάδια βάσης όπως το σιτέλαιο, ηλιέλαιο και άλλα. Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται σε εγκύους και παιδιά.