Τα σαμπουάν Shampoo

Ο όρος ΣΑΜΠΟΥΑΝ, χρησιμοποιείται για τα υγρά καθαριστικά προϊόντα της τρίχας και του δέρματος του κεφαλιού. Όταν λέμε ότι τα σαμπουάν καθαρίζουν εννοούμε ότι απομακρύνουν διάφορα στερεά σωματίδια από αιωρούμενη σκόνη και περιβαλλοντική μόλυνση, υπολείμματα από προϊόντα φροντίδας των μαλλιών και του στάιλινγκ (π.χ. ζελέ, λακ), εκκρίσεις του δέρματος όπως ιδρώτα, σμήγμα και νεκρά κύτταρα από το δέρμα του κεφαλιού.

Τα σύγχρονα σαμπουάν, εκτός από καθαρισμό, θα πρέπει να φροντίζουν τα μαλλιά, να βοηθούν στη μορφοποίηση (στάιλινγκ) και να βελτιώνουν την αισθητική εικόνα που δίνουν τα μαλλιά σαν σύνολο. Έτσι τα σαμπουάν από απλά υλικά που περιείχαν νερό, απορρυπαντικό, συντηρητικό, τώρα περιέχουν πολλά συστατικά τα οποία δίνουν βελτιωμένες ιδιότητες στα μαλλιά, όπως εύκολο ξεμπέρδεμα, λιγότερο στατικό ηλεκτρισμό, όγκο, ευχάριστο άρωμα, γυαλιστερή εμφάνιση κτλ.

Ό,τι συστατικά και αν χρησιμοποιούνται σε ένα σαμπουάν (αλλά και σε κάθε άλλο παρασκεύασμα) είναι απαραίτητο να πληρούν κάποιες βασικές προϋποθέσεις όπως:

• να μην περιέχουν συστατικά που βλάπτουν το δέρμα, τα μαλλιά ή γενικά την υγεία, βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα
• Να μην επιβαρύνουν το περιβάλλον αφού τα σαμπουάν χρησιμοποιούνται σε μεγάλες ποσότητες και καταλήγουν στον υδροφόρο ορίζοντα.

Τα βασικά συστατικά των σαμπουάν είναι:

• Νερό. Το νερό είναι το συστατικό με το μεγαλύτερο ποσοστό στα σαμπουάν. Σε κάποιες συνθέσεις μπορεί να φτάνει και το 90% του συνολικού προϊόντος. Το νερό που χρησιμοποιείται, όπως και σε όλες τις συνθέσεις για την περιποίηση των μαλλιών, είναι απιονισμένο ή απεσταγμένο νερό. Δηλαδή χρησιμοποιείται νερό από το οποίο έχουν αφαιρεθεί τα άλατα αφού αυτά προκαλούν προβλήματα στο προϊόν.
• Απορρυπαντικές ουσίες. Τα σαμπουάν περιέχουν απορρυπαντικές ουσίες που παράγονται συνήθως με χημική μεταβολή των λιπών και ελαίων. Επιλέγονται ώστε να είναι αποτελεσματικές στο σκληρό νερό και να είναι συμβατές με τα υπόλοιπα συστατικά των σαμπουάν. Δεν θα πρέπει να είναι πολύ ακριβές γιατί καθορίζουν την τιμή  του σαμπουάν. Συνήθως στα καλά σαμπουάν χρησιμοποιούνται περισσότερες από μία απορρυπαντικές ουσίες γιατί κάθε μια έχει διαφορετικές ιδιότητες καθαρισμού, αφρισμού, ρεολογικές ιδιότητες κτλ. Τα σαπούνια που χρησιμοποιούνται ως μέσα απορρύπανσης του δέρματος έχουν πάψει να χρησιμοποιούνται για τον καθαρισμό των μαλλιών. θεωρείται ότι μειονεκτούν έναντι των σύγχρονων απορρυπαντικών ουσιών γιατί συνήθως έχουν αλκαλικό pH που δεν είναι φιλικό προς τα μαλλιά και τα φθείρει, δεν έχουν καλές απορρυπαντικές ιδιότητες όπως άλλα απορρυπαντικά, και σε σκληρό νερό μειώνεται η καθαριστική τους δράση ενώ αφήνουν κατάλοιπα στα μαλλιά. 
• Πηκτικά (thickeners). Τα πηκτικά είναι μια άλλη κατηγορία υλικών που χρησιμοποιούνται στα σαμπουάν αλλά και στα περισσότερα καλλυντικά προϊόντα. Σκοπός τους είναι να δώσουν το επιθυμητό ιξώδες στο προϊόν. Δηλαδή να μεταβάλλουν τη ρευστότητά του. Τέτοια υλικά μπορεί να είναι πολυμερείς ουσίες. 
• Συστατικά που δίνουν εξειδικευμένες ιδιότητες στα σαμπουάν όπως ενυδάτωση (π.χ. πανθενόλη) μαλακτική και ξέμπλεγμα δράση (π.χ. πολυκουατέρνια, διμεθικόνη), μείωση φριζαρίσματος, εξισορρόπηση του pH στην τρίχα.
• Άλλα πρόσθετα που μεταβάλλουν ιδιότητες του προϊόντος και εξασφαλίζουν τη διατήρηση του σε καλή κατάσταση, όπως αρώματα, χρωστικές, αντιοξειδωτικά, σταθεροποιητές, χειλικές ενώσεις (EDTA) για τη δέσμευση των μετάλλων, συντηρητικά.

Τα σαμπουάν συνήθως δεν είναι γενικής χρήσης. Οι παρασκευαστές σαμπουάν δεν χρησιμοποιούν τις ίδιες πρώτες ύλες όλες μαζί σε ένα σαμπουάν ώστε να καλύπτουν όλες τις ανάγκες. Αυτό δεν θα ήταν δυνατό, βολικό ή χρήσιμο. Κάθε εταιρία παραγωγής σαμπουάν, χρησιμοποιεί τα κατάλληλα υλικά με τις κατάλληλες ιδιότητες που καλύπτουν τις ιδιαίτερες ανάγκες των καταναλωτών. Για παράδειγμα σε σαμπουάν για βρέφη, χρησιμοποιούνται πολύ ήπιες απορρυπαντικές ουσίες που δεν ερεθίζουν το δέρμα και τα μάτια. Τα συστατικά είναι υποαλλεργικά, αποφεύγονται οι χρωστικές ουσίες και χρησιμοποιούνται μόνο κάποιες συγκεκριμένες αρωματικές ουσίες. Τα συστατικά αυτά είναι προσαρμοσμένα στις ανάγκες των βρεφών αλλά όχι στις ανάγκες καθαρισμού των ενηλίκων.

Κάποιες κατηγορίες σαμπουάν που συναντούμε συχνά στα σαμπουάν των ενηλίκων είναι:

Σαμπουάν «δύο σε ένα». Είναι σαμπουάν που συνδυάζουν δύο προϊόντα σε ένα, δηλαδή είναι σαμπουάν και μαλακτικό μαζί. Τα σαμπουάν «δύο σε ένα» περιέχουν κάποια συγκεκριμένα μαλακτικά συστατικά που είναι συμβατά με τα απορρυπαντικά συστατικά, αλλά δεν μπορούν να έχουν τόσο καλά αποτελέσματα όσο οι μαλακτικές κρέμες. Στοχεύουν σε εκείνη την ομάδα του πληθυσμού που δεν θέλει ή δεν βολεύει να χρησιμοποιεί δύο διαφορετικά προϊόντα, όπως οι αθλητές, οι άντρες και γενικά όσοι έχουν κοντά μαλλιά, οι μεγάλης ηλικίας άνθρωποι και άλλοι.

Σαμπουάν για κανονικά, για ξηρά και για λιπαρά μαλλιά. Αυτά τα σαμπουάν στοχεύουν να καλύψουν τις ανάγκες των μαλλιών που μπορεί να έχουν επαρκή, ανεπαρκή ή υπερβολική λίπανση ανάλογα με την έκκριση του σμήγματος. Οι σμηγματογόνοι αδένες που είναι προσκολλημένοι στη ρίζα της τρίχας εκκρίνουν λιπαρές ουσίες που λιπαίνουν τα μαλλιά και το δέρμα και τα προφυλάσσουν από το περιβάλλον και τις καιρικές συνθήκες. Η λίπανση κάνει το δέρμα και τα μαλλιά να φαίνονται φρέσκα και φωτεινά. Όταν εκκρίνεται λιγότερο σμήγμα από το φυσιολογικό τότε η τρίχα αφυδατώνεται εύκολα φαίνεται ξηρή και φθείρεται. Όταν η έκκριση του σμήγματος είναι περισσότερο από το κανονικό, τα μαλλιά φαίνονται λιπαρά και άτονα. Ακόμα και σε φυσιολογικές περιπτώσεις έκκρισης σμήγματος, μετά από μερικές μέρες, τα μαλλιά φαίνονται λιπαρά και αποκτούν χαρακτηριστική γυαλάδα οπότε πρέπει να πλυθούν.

Τα σαμπουάν για λιπαρά μαλλιά περιέχουν στυπτικά συστατικά, δηλαδή συστατικά που συσφίγγουν τους πόρους και μειώνουν την έκκριση σμήγματος. Δεν περιέχουν σχεδόν καθόλου λιπαρές ύλες.

Στα σαμπουάν για ξηρά μαλλιά χρησιμοποιούνται λιπαρές αλκοόλες και λάδια και ενυδατικά συστατικά που θα συγκρατήσουν την υγρασία στην τρίχα.

Στα σαμπουάν για κανονικά μαλλιά υπάρχει μια ισορροπία συστατικών χωρίς πολλά στυπτικά συστατικά ή λιπαρές ύλες.

• Αντιπιτυριδικά σαμπουάν, αντισμηγματορροϊκά σαμπουάν. Τα νεκρά κύτταρα της επιδερμίδας της κεφαλής αφαιρούνται φυσιολογικά ως μικρές μονάδες και είναι αόρατα. Όμως με το σμήγμα προσκολλώνται μεταξύ τους, γίνονται ορατά και χαρακτηρίζονται ως πιτυρίδα. Τα αίτια της εμφάνισης της πιτυρίδας μπορεί να είναι πολλά.
• Συνήθως η πιτυρίδα χαρακτηρίζεται σε:
  • πιτυρίδα που οφείλεται σε έναν λιπόφιλο ζυμομύκητα (που είναι γνωστός ως Malassezia furfur) και πιθανότατα να απαιτεί φαρμακευτική αγωγή (σμηγματορροϊκή δερματίτιδα).
  • πιτυρίδα που οφείλεται σε απλή ξηροδερμία. Στην περίπτωση της απλής ξηροδερμίας, όταν τινάζουμε τα μαλλιά, τα νεκρά κύτταρα πέφτουν σαν νιφάδες χιονιού . Η ξηροδερμία του τριχωτού της κεφαλής μπορεί να προκαλείται από τα σαμπουάν ή από τις διάφορες χημικές κατεργασίες που γίνονται στα μαλλιά, όπως βαφή ή περμανάντ. Σε αυτή την περίπτωση η πιτυρίδα χαρακτηρίζεται ως καλλυντική πιτυρίδα.

  Τα σαμπουάν για την πιτυρίδα διακρίνονται σε φαρμακευτικά και καλλυντικά. Τα φαρμακευτικά σαμπουάν περιέχουν φαρμακευτικές ουσίες που δρουν κατά της πάθησης που προκαλεί την πιτυρίδα.  Δεν θα πρέπει λοιπόν να συγχέουμε τα σαμπουάν για φαρμακευτική χρήση με αυτά που είναι για καλλυντική χρήση, καθώς τα φαρμακευτικά θα πρέπει να συστήνονται από ειδικούς για συγκεκριμένες περιπτώσεις και θεραπείες. Από την άλλη τα σαμπουάν για καλλυντική χρήση, που βασικός τους στόχος είναι να καθαρίσουν τα μαλλιά, μπορεί να περιέχουν κάποιες δραστικές ουσίες ίδιες με αυτές των φαρμακευτικών αλλά σε τέτοιες ποσότητες, που θα μπορούσε να τα χειριστεί κάποιος χωρίς ιατρική συμβουλή. Επειδή η πιτυρίδα συνδέεται με μικροβιακό πολλαπλασιασμό, συνήθως στα αντιπυριδικά σαμπουάν προστίθεται ένα μικροβιοκτόνο τέτοιου τύπου που να μπορεί να είναι αποτελεσματικό στο λίγο χρόνο που ενεργεί το σαμπουάν στο κεφάλι. Τέτοια συστατικά είναι ενώσεις του ψευδαργύρου (zinc pyridine) σε ποσοστό 2-5%.